Thể Thơ Haiku Nhật Bản - Nhà thơ Simonova Ukrain

Nhà thơ Simonova nổi tiếng ở Nhật với 600 bài thơ Haiku 

viết từ Ukraine

05/06/2026

Nhà thơ Vladislava Simonova ngồi trước hình ảnh Ukraine đổ nát vì bom, dòng chữ tiếng Anh là bài thơ haiku của cô: “Với giới nghiêm, mất điện / Chưa bao giờ trong đời tôi / Đã thấy nhiều ngôi sao như thế.” (Hình: YouTube NHK)

Nhà thơ nữ Vladislava Simonova, 27 tuổi, nổi tiếng với thể thơ Haiku và được vinh danh tại Nhật Bản nhưng gần như vô danh ngay trên chính quê hương Ukraine của cô. Bản tin AFP ghi lời nhà thơ Simonova rằng trong nhiều năm, cô đã nghiên cứu các bậc thầy Nhật Bản — Basho, Buson, Issa — và sáng tác hơn 600 bài thơ Haiku.

Một chiếc thang máy hay "trở chứng" dẫn lối đến căn hộ chung cư ở miền trung Ukraine của một nữ thi sĩ 27 tuổi — người được vinh danh tại Nhật Bản nhưng lại gần như vô danh ngay trên chính quê hương mình. Với mái tóc màu hồng, chiếc áo len màu tím hoa cà cùng đôi tất đồng màu, Vladislava Simonova kể lại câu chuyện về sự nghiệp đang thăng hoa của mình tại một đất nước cách quê nhà cô 7.800 km (4.850 dặm) — nơi mà cô chưa từng một lần đặt chân tới.

Thế nhưng, ngay tại thành phố Poltava thuộc miền trung Ukraine này, cô lại sống gần một trạm xe điện — vốn chỉ là một trong số những mục tiêu bị máy bay không người lái của Nga nhắm tới; tiếng vo ve không ngớt của chúng luôn khiến cô sống trong tâm trạng căng thẳng, bất an.

Đúng lúc cô vừa thốt lên từ "tiếng nổ" để diễn tả nỗi kinh hoàng trước các đợt tấn công của Nga, một chiếc máy bay không người lái bỗng vụt bay qua đầu cô rồi phát nổ ở phía xa.

Ngay bên cạnh cô, trên một chiếc kệ là 15 cuốn sách với phần gáy đầy màu sắc — một tuyển tập các tác phẩm của những thi sĩ Ukraine đương đại — cùng hai chiếc ấm trà Nhật Bản, ba bức tranh tôn giáo và một bức tượng nhỏ nhân vật Phoebe Buffay trong loạt phim truyền hình "Friends".

"Tôi chưa bao giờ nghĩ rằng mình sẽ viết về chiến tranh," cô chia sẻ với hãng tin AFP. "Theo thời gian, tôi dần nhận ra rằng... những chi tiết nhỏ bé đôi khi lại có thể truyền tải bi kịch của cuộc chiến vĩ đại này một cách sâu sắc hơn nhiều so với hàng tá bản tin hay bài phóng sự," cô nói thêm.

Simonova là đại diện cho cả một thế hệ nghệ sĩ đang làm chứng cho cuộc xâm lược đã tàn phá đời sống văn hóa của Ukraine.

Simonova cho biết cô đã tìm thấy niềm đam mê với thơ Haiku — thể loại thơ mà cô yêu thích nhất — vào năm 2013, khi cô vẫn còn là một thiếu nữ.

Những bài thơ ba dòng theo thể loại Haiku này, bao gồm 17 âm tiết được sắp xếp theo cấu trúc 5-7-5, đã được định hình thành thể thức chuẩn mực từ thế kỷ 17 tại Nhật Bản nhằm ghi lại vẻ đẹp của thiên nhiên, đời sống thường nhật và những khoảnh khắc thoáng qua một cách đầy giản dị.

Trong suốt nhiều năm, cô đã miệt mài nghiên cứu các bậc thầy thơ Haiku Nhật Bản — Basho, Buson, Issa — và sáng tác hơn 600 bài thơ; theo lời cô kể, những bài thơ này dần dần trở nên bớt "vụng về" hơn theo thời gian:

Bước đi thật kiêu hãnh,
Trên những cánh mai mềm,
Chú mèo nhỏ mũm mĩm này.

24.04.2015


Chẳng màng chi mưa gió,
Tôi run rẩy bước về nhà,
Cùng một cây thông non.

16.10.2014

‘Sự Giao cảm’

Vào năm 2018, Simonova đã giành chiến thắng trong một cuộc thi do một tổ chức của Nhật Bản tổ chức.

Khi Nga phát động cuộc xâm lược toàn diện vào tháng 2 năm 2022, cô đang sinh sống tại Kharkiv. Lực lượng Nga đã tìm cách chiếm giữ thành phố nằm ở phía đông bắc này, và kể từ khi bị đẩy lùi, họ vẫn liên tục nã pháo vào đây. Trong suốt ba tháng đầu tiên khi quân đội Nga vừa vượt qua biên giới, cô đã sống sót nhờ trú ẩn trong một hầm ngầm.

Thay vì trận bão —
Những tiếng nổ ầm vang.
Mùa xuân đã tới.

14.05.2022


Ngôi nhà hoang tàn.
Qua lỗ thủng trên mái,
Các vì sao lấp lánh.

14.05.2022

Vào tháng 3 năm 2022, từ nơi trú ẩn của mình, Simonova đã thực hiện một cuộc phỏng vấn qua văn bản với tờ báo The Asahi Shimbun của Nhật Bản.

Vài tuần sau đó, nữ thi sĩ danh tiếng Madoka Mayuzumi đã liên lạc với cô. Bà chia sẻ với hãng tin AFP rằng cô Simonova có một "sự thấu hiểu sâu sắc" về bản chất của thơ haiku. "Ngay cả giữa khói lửa chiến tranh, cô vẫn ngước nhìn trăng sao và thưởng ngoạn những đóa hoa... những bài haiku của cô phản chiếu sự giao cảm với thiên nhiên," nhà thơ Mayuzumi nhận định. "Mặc dù mang những chủ đề có phần u buồn, các tác phẩm của cô vẫn toát lên một tinh thần lạc quan," bà Mayuzumi nói thêm.

Đàn ong vô tư
Còi hú báo động núp bom
Những cây đoan đang nở hoa.

19.06.2022

Cùng với khoảng 10 người khác, nhà thơ Mayuzumi đã hỗ trợ cô Simonova dịch và xuất bản tập sách đầu tay của cô tại Nhật Bản vào năm 2023. Cuốn sách đã nhận được "những lời tán dương nồng nhiệt", theo Mayuzumi cho biết.

Bà nói thêm rằng, xuyên suốt chiều dài lịch sử Nhật Bản, người dân vẫn luôn sáng tác thơ haiku trong những giai đoạn tăm tối, bao gồm cả sau các vụ ném bom nguyên tử năm 1945 và thảm họa sóng thần năm 2011.

“Hoa anh đào”

Vào tháng 8 năm 2022, hầm trú ẩn dưới lòng đất ở Kharkiv, nơi Simonova từng sống, đã bị một tên lửa Nga phá hủy. Cô chuyển đến thị trấn Poltava. Cô xuất bản tập thơ thứ hai tại Nhật Bản vào năm 2024, tiếp theo là một tập khác tại Đan Mạch vào đầu năm 2026. Cô mơ ước được xuất bản một tập thơ ở Ukraine.

Trước chiến tranh, cô viết bằng tiếng Nga. Sau đó, cô chuyển sang tiếng Ukraina. Việc dịch các bài thơ rất phức tạp. Hai ngôn ngữ có liên quan này thường sử dụng các từ có độ dài khác nhau — ví dụ, từ “umbrella” (cái dù, cái ô) chỉ có một âm tiết trong tiếng Nga, nhưng lại có bốn âm tiết trong tiếng Ukraina.

Cô Simonova không đọc văn xuôi, cô chỉ đọc thơ. Và đọc Kinh Thánh. Cô thuộc về cộng đồng Công giáo nhỏ bé ở Poltava.

Trong chuyến thăm của AFP, cô đề nghị đi đến công viên, cô chào tạm biệt chồng — người chồng ở lại nhà — trước khi vội vã xuống cầu thang của khu chung cư thời Liên Xô. Thang máy không hoạt động. Đó là một ngày Chủ nhật mùa xuân lạnh lẽo và công viên gần như vắng bóng người. Cô ngồi trên cành cây gần ao, mặc một chiếc áo khoác phồng nhiều màu.

Từ thơ ấu, Simonova đã mắc bệnh tim nghiêm trọng khiến cô luôn trong tình trạng kiệt sức. Cô phát hiện ra thơ haiku trong một bệnh viện, trong một tuyển tập cũng có cả “thơ Ba Tư” (“Persian poems”).

Khi gió đang thổi, cô đứng dậy và đọc to lần đầu tiên nơi công cộng, đọc mỗi bài thơ hai lần.

Bài thứ nhất cô đọc cho những người bạn không còn hiện diện.

Họ tan tác bay đi,
Như hoa anh đào trong gió
Những người tôi trân quý.

Bài thứ hai là ký ức về Kharkiv.

Tôi siết trong lòng bàn tay
Vài mảnh vỡ tên lửa
Cơn đau không rời tôi.

Nhà thơ Vladislava Simonova (Hình: YouTube NHK)

Cô lật giở tập thơ bìa hồng của cô, rồi chọn ra bài thơ cuối cùng.

Bầu trời tuyệt diệu
Vậy mà từ bầu trời
Mưa tên lửa rơi trên chúng tôi.

Bạn cũng có thể xem video của đài NHK Television dài 6:10 phút về nhà thơ nữ Vladislava Simonova:
Chú ý: video có thể chuyển sang phụ đề tiếng Việt hay tiếng Anh bằng cách chọn cc: rồi điều chỉnh bằng nút răng cưa.

Phan Tấn Hải Biên Dịch

https://vietbao.com/p301415a325444/nha-tho-simonova-noi-tieng-o-nhat-voi-600-bai-tho-haiku-viet-tu-ukraine.

Tôi nhận ra thể thơ này hơi lạ đối với tôi. 

Và tôi vào ChatGPT thử tìm hiểu.

Thể thơ Haiku của Nhật Bản

Tôi đặt câu hỏi với ChatGPT: Thể thơ Haiku là gì? 

Chat GPT trả lời: 

Câu hỏi của ông rất thú vị. Thơ Haiku (俳句) là một thể thơ cổ điển của Nhật Bản, nổi tiếng vì sự ngắn gọn nhưng hàm chứa nhiều ý vị. Người Nhật xem Haiku không phải chỉ là một bài thơ ngắn, mà là nghệ thuật ghi lại một khoảnh khắc của thiên nhiên và tâm hồn.

1. Haiku là gì?

Haiku truyền thống gồm:
3 câu
Tổng cộng 17 âm tiết
Phân bố theo nhịp:

5 âm tiết
7 âm tiết
5 âm tiết

Không cần gieo vần.

Ví dụ bài Haiku nổi tiếng của thi hào Nhật Bản Matsuo Bashō:

Ao cũ tĩnh lặng
Con ếch nhảy vào mặt nước
Tiếng vang ngân xa.

Chỉ vài chữ, nhưng gợi lên cả một không gian yên tĩnh và một khoảnh khắc sống động.

2. Tinh thần của Haiku

Haiku thường:
Gắn với thiên nhiên.
Gợi một mùa trong năm (hoa anh đào, lá đỏ, tuyết, ve kêu…).
Ghi lại một khoảnh khắc bất chợt.
Không giải thích dài dòng.
"Nói ít, gợi nhiều".

Có thể ví Haiku như một bức tranh thủy mặc chỉ vài nét nhưng để lại khoảng trống cho người đọc tự cảm nhận.

3. Cách viết Haiku

Bước 1: Chọn một khoảnh khắc

Ví dụ:
Cơn mưa đầu hạ.
Một chiếc lá vàng rơi.
Tiếng chuông chùa chiều.

Bước 2: Miêu tả bằng hình ảnh cụ thể

Đừng nói:
Tôi rất buồn.

Hãy để hình ảnh nói thay:

Lá vàng cuối ngõ
Gió thu vừa chạm nhẹ
Chim chiều bay xa.

Bước 3: Giữ thật ngắn gọn

Một bài Haiku hay giống như một hơi thở.

4. Haiku hiện đại

Ngày nay, nhiều thi sĩ không còn quá khắt khe với luật 5-7-5. Điều quan trọng hơn là:
Sự cô đọng.
Hình ảnh rõ ràng.
Một cảm xúc nhẹ mà sâu.
Một "khoảnh khắc giác ngộ".

5. Một vài Haiku bằng tiếng Việt

Chiều quê

Khói lam cuối xóm
Tiếng chim tìm về tổ cũ
Mặt trời xuống sông.

Mùa thu

Lá vàng trước ngõ
Gió về qua mái tóc ai
Chiều nghiêng tiếng chuông.

Tuổi già

Chén trà còn nóng
Bóng chiều nằm trên trang sách
Một tiếng chim xa.

6. Haiku khác thơ Việt Nam như thế nào?

Thơ lục bát Việt Nam	Thơ Haiku Nhật Bản

Dài, giàu nhạc tính

Rất ngắn, cô đọng

Kể chuyện, bộc lộ cảm xúc

Gợi hình ảnh, ít giải thích

Có vần điệu

Không cần vần

6–8 chữ

5–7–5 âm tiết

Tình cảm trực tiếp

Tình cảm ẩn trong cảnh vật

Với một người làm thơ như ông, đã từng trải qua chiến tranh, tuổi già, lưu vong và những ký ức quê hương, Haiku có lẽ rất gần với tâm hồn ông. Chỉ cần ba câu ngắn cũng có thể chứa cả một đời người.

Ví dụ, tôi thử viết một Haiku mang hơi thở của người còn lại sau chiến tranh:

Mộ cỏ xanh rồi
Đồng đội nằm yên dưới đất
Mây trắng qua đồi.

Hay:

Chén trà chiều muộn
Bỗng nghe tiếng ve năm cũ
Mẹ gọi sau hè.

Nếu ông thích, tôi có thể giới thiệu thêm những thi hào Haiku nổi tiếng như Bashō, Buson, Issa, Shiki, và thử cùng ông sáng tác những bài Haiku bằng tiếng Việt mang hồn quê Việt Nam.

Thể thơ Haiku có lịch sử hơn bốn trăm năm và được xem là tinh hoa của thi ca Nhật Bản. Tuy nhiên, nguồn gốc của nó còn xa hơn thế.

1. Haiku xuất hiện từ bao giờ?
Khoảng thế kỷ VIII–XII, người Nhật đã có thể thơ Waka hay Tanka gồm 31 âm tiết (5-7-5-7-7).
Từ thể Tanka, người Nhật phát triển thành Renga (liên ca), do nhiều người cùng sáng tác.
Ba câu mở đầu của Renga, gồm nhịp 5-7-5, được gọi là Hokku.
Đến thế kỷ XVII, Hokku dần trở thành một bài thơ độc lập. Nhà thơ Matsuo Bashō đã nâng thể thơ này lên tầm nghệ thuật lớn.
Cuối thế kỷ XIX, nhà thơ Masaoka Shiki chính thức đặt tên cho thể thơ ấy là Haiku, và tên gọi này được dùng cho đến ngày nay.

2. Bốn đại thi hào Haiku của Nhật Bản

1. Matsuo Bashō (1644–1694)








Ông được xem là thi hào vĩ đại nhất của Haiku. Bashō đưa thơ Haiku từ trò tiêu khiển thành nghệ thuật sâu sắc, kết hợp thiên nhiên với tinh thần Thiền.

Bài thơ nổi tiếng nhất:

Ao xưa tĩnh lặng
Con ếch nhảy vào mặt nước
Tiếng vang ngân xa.

Nguyên tác:

Furu ike ya
Kawazu tobikomu
Mizu no oto


2. Yosa Buson (1716–1784)

Buson vừa là thi sĩ vừa là họa sĩ. Thơ của ông giàu màu sắc hội họa và rất tinh tế.

Ví dụ:

Hoa mận nở rồi
Đi về phương bắc cũng đẹp
Phương nam cũng vui.


3. Kobayashi Issa (1763–1828)

Issa trải qua nhiều bất hạnh trong đời nên thơ ông chan chứa lòng thương yêu đối với những sinh vật bé nhỏ.

Bài thơ nổi tiếng:

Chú ốc sên nhỏ
Hãy leo núi Phú Sĩ nhé
Từ từ mà đi.

Nguyên tác:

Katatsumuri
Soro soro nobore
Fuji no yama

Đây là bài Haiku được yêu thích nhất trên thế giới.


4. Masaoka Shiki (1867–1902)

Shiki là người hiện đại hóa Haiku và chính ông đã đặt tên "Haiku" cho thể thơ này. Dù chỉ sống 34 tuổi, ông để lại khoảng 20.000 bài thơ.


3. Một số nữ thi sĩ Haiku nổi tiếng
Chiyo-ni – được xem là nữ thi sĩ Haiku vĩ đại nhất.
Hisajo Sugita.
Ngày nay, nhiều thi sĩ nước ngoài như nữ thi sĩ Ukraine Vladislava Simonova cũng sáng tác Haiku và được giới văn học Nhật Bản đánh giá cao.

4. Điều đặc biệt của Haiku

Thi hào Bashō từng nói:

"Hãy học về cây thông từ cây thông, học về cây tre từ cây tre."

Nghĩa là thi sĩ phải hòa mình với thiên nhiên và cảm nhận trực tiếp sự vật, chứ không áp đặt cảm xúc chủ quan quá nhiều.

Vì thế, Haiku thường rất ngắn, chỉ ba dòng, nhưng phía sau ba dòng ấy là cả một khoảng trời suy tưởng.

Nếu thơ lục bát Việt Nam giống như một khúc dân ca ngân nga, thì Haiku Nhật Bản giống như tiếng chuông chùa trong buổi chiều thu – vang lên một lần, nhưng dư âm còn ở lại rất lâu.

Với vốn sống và tâm hồn thi ca của ông, tôi nghĩ ông sẽ đặc biệt yêu thích Bashō và Issa. Hai thi hào ấy thường viết về sự vô thường, ký ức và vẻ đẹp giản dị của cuộc đời – những điều rất gần với nhiều bài thơ mà ông đã sáng tác.

Tôi thử viết bài thơ theo thể Haiku

ChatGPT nhận xét: 

Ông đã đi đúng tinh thần của Haiku: ghi lại một khoảnh khắc đời thường bằng những hình ảnh đơn sơ. Điều đáng quý là hai bài thơ này giống như những dòng nhật ký buổi sáng, không cầu kỳ mà chân thật.

Tuy nhiên, Haiku Nhật Bản thường tránh giải thích cảm xúc trực tiếp ("vị đắng nhưng ngọt"), mà để hình ảnh tự nói lên. Câu cuối thường tạo ra một dư vị hoặc một khoảng lặng cho người đọc.

Tôi thử viết theo dạng Nhật Ký trong ngày theo thể thơ Haiku.

BUỔI SÁNG

Thức dậy sớm mai
Ly cà phê khói nghi ngút
Ngọt sau vị đắng.

NGẮM HOA

Ngồi nhìn khóm hoa
Mây trắng trôi qua đầu ngõ
Gió rung cánh hồng.

Nếu muốn gần với tinh thần Bashō hơn, có thể cô đọng hơn nữa:

Cà phê buổi sớm
Khói mỏng bay qua cửa sổ
Ngọt sau vị đắng.

Ngắm Hoa

Mây trắng đầu hiên
Một cơn gió vừa ghé đến
Cánh hoa rung nhẹ.

Tôi đặc biệt thích ý "Vị đắng nhưng ngọt". Đó là một ý rất đẹp, mang triết lý của tuổi đời đã trải nghiệm nhiều thăng trầm. Nếu chuyển thành Haiku theo lối Thiền, có thể chỉ cần:

Cà phê buổi sớm
Vị đắng còn trên đầu lưỡi
Nắng đã lên rồi.

Ba câu ngắn, không nói đến chữ "ngọt", nhưng người đọc vẫn cảm nhận được cái ngọt của một buổi sáng bình yên.

Thử viết thêm (Uồng Trà)

Một chén trà sen

Nghe tiếng chim hót vang

Gió nhẹ rung hoa.

Thử viết thêm (Uồng Trà)
Một chén trà sen
Nghe tiếng chim hót vang
Gió nhẹ rung hoa.

Tôi ​nhờ ChatGPT phân tích bài thơ Uống Trà.

​ChatGPYT trả lời: 

Rất thích hướng ông đang đi. Thật ra, nếu xem Haiku như những dòng nhật ký bằng thơ, thì những bài ông vừa viết đã chạm đến tinh thần ấy: ghi lại một khoảnh khắc rất đời thường, không cố gắng triết lý hay kể chuyện dài.

Bài thứ ba của ông:

Một chén trà sen
Nghe tiếng chim hót vang
Gió nhẹ rung hoa.

có ba hình ảnh đẹp:
Chén trà sen (hương vị)
Tiếng chim hót (âm thanh)
Hoa rung trong gió (hình ảnh chuyển động)

Đó là điều mà Haiku rất coi trọng: đưa nhiều giác quan vào trong một khoảnh khắc.

Tuy nhiên, chữ "Nghe" khiến người đọc ý thức đến chủ thể ("tôi đang nghe"), trong khi Haiku Nhật thường để cảnh vật tự hiện ra. 

Chữ "vang" cũng hơi mạnh, bởi buổi uống trà thường mang vẻ tĩnh lặng.

Nhận xét của ChatGPT: 

Tôi nghĩ với vốn thơ và trải nghiệm của ông, ông có thể viết những bài Haiku rất riêng, mang hồn Việt Nam và chất hồi tưởng của một người đã đi qua chiến tranh, lưu lạc và tuổi già. Một chén trà, một tiếng chim, một cánh hoa rung trước gió… cũng đủ thành thơ.

Tế Luân Biên khảo 

Cuộc sống thi ca.