1. “Thu Và Em” – Khi mùa thu mang hình bóng tình yêu

Một bức tranh thu mang vẻ đẹp huyền ảo, lãng mạn và phảng phất nét liêu trai.

Ngay từ những câu thơ mở đầu, tác giả đã dựng lên một khung cảnh mùa thu có phần lạnh lẽo, cô tịch:

Thu vàng sương lạnh xót xa,
Bơ vơ em đến, rộng tà áo bay.
Hoa sen em giữ trên tay,
Tựa như mộng ảo đong đầy sắc thu.

Hình ảnh người con gái xuất hiện giữa không gian thu vàng, sương lạnh, với tà áo rộng bay và đóa sen trên tay, tạo nên một nét đẹp vừa thực vừa mơ. Hoa sen vốn tượng trưng cho sự thanh khiết, trong sáng; khi được đặt giữa khung cảnh mùa thu, hình ảnh ấy càng trở nên đặc biệt. Người con gái dường như không chỉ bước vào mùa thu mà còn mang theo một thế giới riêng, nhẹ nhàng và huyền ảo.

Đáng chú ý, tác giả không miêu tả mùa thu bằng những hình ảnh quen thuộc như tiếng lá rơi, dòng sông hay ánh trăng, mà chọn hình ảnh một người con gái cầm hoa sen. Đây chính là điểm nhấn tạo nên nét riêng cho thi phẩm.

Đến những câu tiếp theo:

Hương sen quyện gió phiêu diêu,
Em đem thu đến bao điều chiêm bao.

Mùa thu lúc này không còn đơn thuần là cảnh sắc thiên nhiên. Thu đã trở thành một trạng thái tâm hồn. Hương sen, làn gió và bóng dáng người con gái hòa quyện thành một miền ký ức mơ hồ, nơi cảm xúc và tưởng tượng giao thoa.

Nếu phần đầu bài thơ nghiêng về vẻ đẹp thanh thoát, thì phần sau lại chuyển sang một sắc thái tình yêu có phần nồng nàn và luyến nhớ:

Dường như thiếu nụ hôn trao,
Một lần môi chạm xôn xao nhớ hoài.

Hai câu thơ đưa người đọc từ cõi mộng trở về với những rung động rất con người. Một nụ hôn chưa trọn vẹn, một lần môi chạm thoáng qua, nhưng đủ để trở thành nỗi nhớ kéo dài. Tình yêu trong thơ Tế Luân không nhất thiết phải được diễn tả bằng những lời thề nguyền hay những cảm xúc mãnh liệt. Đôi khi, chỉ một khoảnh khắc mong manh cũng đủ để lưu lại dấu ấn trong tâm hồn.

Khép lại bài thơ bằng hình ảnh:

Thu về lá rụng thôn đoài,
Cuộc tình vừa đến kéo dài đêm mơ.

Có thể cảm nhận một nghịch lý đầy thi vị: tình yêu vừa mới đến nhưng đã trở thành một giấc mơ dài. Mùa thu có thể qua đi, lá có thể rụng, nhưng dư âm của một cuộc gặp gỡ vẫn còn ở lại.

“Thu Và Em” là bài thơ về một cuộc gặp gỡ giữa thiên nhiên và tình yêu, giữa cái thực và cái mộng. Trong đó, người con gái không chỉ là nhân vật trữ tình mà còn là linh hồn của bức tranh mùa thu.



THU VÀ EM

Thu vàng sương lạnh xót xa,
Bơ vơ em đến, rộng tà áo bay.
Hoa sen em giữ trên tay,
Tựa như mộng ảo đong đầy sắc thu.

Vàng thu nghiêng bóng âm u,
Chân em bước nhẹ sương mù tịch liêu.
Hương sen quyện gió phiêu diêu,

Em đem thu đến bao điều chiêm bao

Dường như thiếu nụ hôn trao,
Một lần môi chạm xôn xao nhớ hoài.
Thu về lá rụng thôn đoài

Cuộc tình vùa đến kéo dài đêm mơ

Tế Luân







BỨC TRANH TRỪU TƯỢNG

Thơ Tế Luân –

Tôi vẽ màu đen một vệt dài,
Vu vơ sống động nét liêu trai.
Điểm chút nụ hồng trong nắng sớm,
Lả lơi tà áo lượn hình hài.

Trừu tượng hòa quyện trong ân ái,
Nét môi son thắm dấu đêm dài.
Trái tim rung động miền siêu thực,
Chỉ bóng em về giữa nét phai.

Siêu thực còn là tranh suy tưởng,
Một bài thơ mở cánh hồn người.
Tôi nhớ em, đời không thay thế,
Chiều thu hiu hắt lạnh bên trời.

Tôi vác tình yêu trên đôi vai,
Chiều thu gió lộng có ai hay?
Chiếc lá nhẹ rơi khung trời rộng,
Nhẹ nhàng, trừu tượng đậu trên tay.

Một nét đen dài, chút điểm  hồng,
Một trời thương nhớ, một dòng sông.
Bức tranh khép lại trong im lặng,
Mà bóng hình em vẫn ngập lòng.

TẾ LUÂN



2. “Bức Tranh Trừu Tượng” – Khi hội họa trở thành ngôn ngữ của tâm hồn

Nếu “Thu Và Em” được xây dựng bằng những hình ảnh thơ giàu chất lãng mạn, thì “Bức Tranh Trừu Tượng” lại mở ra một thế giới nghệ thuật có chiều sâu suy tưởng hơn.

Ở đây, Tế Luân không bắt đầu bằng một cảnh vật có sẵn, mà bắt đầu bằng hành động sáng tạo của chính mình:

Tôi vẽ màu đen một vệt dài,
Vu vơ sống động nét liêu trai.
Điểm chút nụ hồng trong nắng sớm,
Lả lơi tà áo lượn hình hài.

Bốn câu thơ đầu giống như những nét cọ đầu tiên trên một tấm toan. Màu đen tượng trưng cho chiều sâu, cho những khoảng tối của ký ức và những điều khó diễn đạt trong tâm tưởng. Trên nền tối ấy, một chút màu hồng xuất hiện, đem lại hơi ấm, vẻ đẹp và sức sống.

Sự đối lập giữa đen và hồng không chỉ là tương phản màu sắc mà còn có thể được hiểu như sự gặp gỡ giữa cô đơn và hạnh phúc, giữa hoài niệm và hy vọng, giữa những khoảng lặng của đời người với một bóng hình từng làm trái tim rung động.

Đặc biệt, câu thơ:

Trừu tượng hòa quyện trong ân ái,
Nét môi son thắm dấu đêm dài.

Đã đưa bức tranh từ thế giới hội họa sang thế giới tình cảm. Người đọc không còn nhìn thấy một bức tranh đơn thuần, mà cảm nhận được những rung động ẩn giấu phía sau đường nét và màu sắc.

Đến khổ thơ thứ hai, tác giả đưa vào một khái niệm nghệ thuật đáng chú ý:

Trái tim rung động miền siêu thực,
Chỉ bóng em về giữa nét phai.

Bóng hình người con gái hiện lên không rõ ràng, không có đường nét cụ thể, nhưng lại hiện diện sâu đậm trong tâm tưởng người họa sĩ. Đó cũng là một đặc điểm thú vị của nghệ thuật trừu tượng và siêu thực: đôi khi cái không nhìn thấy lại gợi lên nhiều cảm xúc hơn cái được mô tả rõ ràng.

Một điểm đáng chú ý nữa là tác giả không dừng lại ở việc vẽ tranh, mà còn tự đặt vấn đề về ý nghĩa của nghệ thuật:

Siêu thực còn là tranh suy tưởng,
Một bài thơ mở cánh hồn người.

Đây có thể xem là hai câu thơ mang tính tuyên ngôn nghệ thuật của thi phẩm. Bức tranh không chỉ để ngắm nhìn, mà còn để suy tưởng. Bài thơ không chỉ để đọc, mà còn để mở ra những cánh cửa cảm xúc trong lòng người thưởng thức.

Ở những khổ thơ tiếp theo, hình ảnh chiếc lá, dòng sông, chiều thu và đôi vai mang tình yêu đã làm cho bức tranh có thêm chiều kích triết lý.

Tôi vác tình yêu trên đôi vai,
Chiều thu gió lộng có ai hay?

Tình yêu được hình tượng hóa thành một gánh nặng vô hình mà con người mang theo suốt cuộc đời. Đó có thể là hạnh phúc, cũng có thể là nỗi nhớ, là những điều chưa nói, những điều chưa kịp trao gửi.

Và rồi, bức tranh khép lại bằng một đoạn kết rất đáng suy ngẫm:

Một nét đen dài, chút điểm hồng,
Một trời thương nhớ, một dòng sông.
Bức tranh khép lại trong im lặng,
Mà bóng hình em vẫn ngập lòng.

Bốn câu thơ cuối đã đưa toàn bộ thi phẩm trở về với điểm khởi đầu: màu sắc và đường nét. Nhưng lúc này, màu đen và chút hồng không còn đơn thuần là những yếu tố hội họa. Chúng đã trở thành biểu tượng của một đời sống tình cảm.

Bức tranh có thể khép lại, nhưng tình yêu không khép lại. Những đường nét có thể phai mờ, nhưng bóng hình người xưa vẫn còn nguyên vẹn trong ký ức.

Đó chính là sức mạnh của nghệ thuật: cái hữu hình có thể kết thúc, nhưng cảm xúc mà nó đánh thức có thể tồn tại rất lâu.

3. Hai thi phẩm – Hai cách nhìn, một nguồn cảm xúc

Đặt hai bài thơ cạnh nhau, chúng ta nhận thấy Tế Luân đã sử dụng hai phương thức biểu đạt khác nhau.

Thu Và Em

Bức Tranh Trừu Tượng

Thiên về lãng mạn, trữ tình

Thiên về suy tưởng, triết luận

Mùa thu là không gian cảm xúc

Hội họa là ngôn ngữ cảm xúc

Hoa sen, tà áo, sương mù

Màu đen, sắc hồng, nét cọ

Người con gái bước vào mùa thu

Người con gái hiện diện trong ký ức

Tình yêu được cảm nhận qua cuộc gặp gỡ

Tình yêu được lưu giữ qua nghệ thuật

Điều thú vị là cả hai thi phẩm đều có bóng dáng một người con gái. Nhưng ở bài thứ nhất, nàng hiện diện trong một khung cảnh có thể nhìn thấy, có thể cảm nhận bằng giác quan. Ở bài thứ hai, nàng đã trở thành hình bóng trong tâm tưởng, tồn tại qua những nét vẽ, màu sắc và suy tưởng.

Nếu “Thu Và Em” là một cuộc gặp gỡ giữa người và cảnh, thì “Bức Tranh Trừu Tượng” là cuộc gặp gỡ giữa ký ức và tâm hồn.

Một bên là vẻ đẹp của khoảnh khắc. Một bên là sức sống của hoài niệm.

Cả hai cùng cho thấy một quan niệm nghệ thuật đáng trân trọng: thi ca không nhất thiết phải kể một câu chuyện hoàn chỉnh, cũng không cần giải thích mọi hình ảnh đến tận cùng. Đôi khi, một tà áo bay, một đóa sen, một nét đen hay một chút sắc hồng cũng đủ mở ra cả một thế giới nội tâm.

4. Lời kết – Khi thơ là tranh, và tranh cũng là thơ

Qua hai thi phẩm “Thu Và Em” và “Bức Tranh Trừu Tượng”, Tế Luân đã thể hiện một khuynh hướng sáng tác có sự giao thoa giữa thi ca, hội họa và suy tưởng triết học.

Điểm đáng quý không nằm ở việc sử dụng những hình ảnh mới lạ hay những khái niệm nghệ thuật mang tính hiện đại, mà nằm ở nỗ lực tìm kiếm một ngôn ngữ riêng để diễn tả những điều khó nói của tâm hồn.

Trong “Thu và Em”, tác giả gửi tình yêu vào mùa thu.

Trong “Bức Tranh Trừu Tượng”, tác giả gửi nỗi nhớ vào màu sắc.

Và ở cả hai, người con gái không chỉ là đối tượng của tình yêu mà còn là nguồn cảm hứng để người nghệ sĩ sáng tạo nên một thế giới riêng.

Có lẽ, điều còn lại sau cùng của thi ca không phải là những câu chữ được viết ra, mà là cảm xúc được đánh thức trong lòng người đọc.

Bởi mùa thu rồi sẽ qua, màu sắc rồi sẽ phai, nhưng một bóng hình đã đi vào thơ ca thì đôi khi còn ở lại lâu hơn cả một đời người.

Thơ là tiếng nói của tâm hồn. Tranh là tiếng nói của sắc màu. Khi hai tiếng nói ấy gặp nhau trong tình yêu, chúng ta có một thế giới nghệ thuật vừa hữu hình, vừa vô hình – nơi con người tìm thấy chính mình trong những điều tưởng chừng đã mất.

Nhận xét chung: Hai bài thơ có thể được xem như một cặp thi phẩm song hành, bổ sung cho nhau về mặt cảm xúc và tư tưởng. Một bài nghiêng về vẻ đẹp lãng mạn của mùa thu, một bài nghiêng về khả năng biểu đạt của nghệ thuật trừu tượng. Đây cũng là hướng khai thác đáng chú ý trong phong cách thơ Tế Luân: kết hợp tình yêu, thiên nhiên, hội họa và những suy tưởng về đời sống nội tâm.

Bài nhận xét có thể sử dụng làm lời giới thiệu hoặc bài bình luận đăng trên blog “Cuộc Sống Thi Ca”, dưới tên tác giả hoặc người bình luận.

Cuộc Sống Thi Ca

Lê Tuấn

MÙA XUÂN ĐẦU TIÊN NHẠC SĨ VĂN CAO - Hay Mùa Xuân Đau Thương

 MÙA XUÂN ĐẦU TIÊN

NHẠC SĨ VĂN CAO

Một mùa xuân của ước mơ hay một mùa xuân đau thương?

Tùy Bút Tế Luân

Hồn Việt Tây Bắc – Hoa Kỳ
Đặc san Khai Bút Đầu Xuân Đinh Mùi 2027

Khai Bút Đầu Xuân là một truyền thống đẹp trong văn hóa Việt Nam, biểu tượng cho sự khởi đầu, niềm hy vọng và những ước nguyện tốt lành trong năm mới. Đặc biệt, trong lần đầu tiên ra mắt đặc san Hồn Việt Tây Bắc, Xuân Đinh Mùi 2027, chúng tôi muốn mở đầu bằng một đề tài có ý nghĩa suy tưởng:

Mùa Xuân Đầu Tiên, ca khúc nổi tiếng của nhạc sĩ Văn Cao.

Hai cụm từ Khai Bút Đầu Xuân và Mùa Xuân Đầu Tiên tuy có cách diễn đạt gần gũi, nhưng mỗi cụm từ lại gợi lên một ý nghĩa riêng. Nếu Khai Bút Đầu Xuân là sự khởi đầu của một hành trình văn chương, thì Mùa Xuân Đầu Tiên lại gợi nhắc đến một ước mơ về hòa bình, đoàn tụ và hạnh phúc của con người sau những năm tháng chiến tranh.

Mùa xuân vốn là mùa của hoa nở, của sự hồi sinh, của niềm vui sum họp gia đình. Đối với người Việt Nam, mùa xuân còn là Tết đoàn viên, là dịp cha mẹ mong đợi con cháu trở về, là những ngày người thân quây quần bên mâm cơm gia đình.

Thế nhưng, nhìn lại lịch sử dân tộc, đặc biệt là những biến cố sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, chúng ta có quyền đặt câu hỏi: Người dân Việt Nam, nhất là người dân miền Nam, đã thực sự có được một mùa xuân đúng với ý nghĩa nhân bản mà ca khúc Mùa Xuân Đầu Tiên từng gửi gắm hay chưa?

1. Mùa xuân trong âm nhạc Văn Cao

Nhạc sĩ Văn Cao sáng tác ca khúc Mùa Xuân Đầu Tiên vào cuối năm 1975, sau khi chiến tranh Việt Nam kết thúc. Tác phẩm được công bố lần đầu trên báo Sài Gòn Giải Phóng, số Xuân Bính Thìn 1976.

Đây là một ca khúc có vị trí khá đặc biệt trong dòng nhạc Việt Nam sau năm 1975. Trong bối cảnh đất nước vừa trải qua chiến tranh, nhiều ca khúc đương thời tập trung ca ngợi chiến thắng, sự thống nhất đất nước và những thành quả cách mạng. Riêng Văn Cao lại chọn một cách biểu đạt khác. Ông không đặt trọng tâm vào những lời ca tụng chiến thắng hay những khẩu hiệu chính trị, mà hướng ngòi bút âm nhạc về những điều bình dị nhất của đời sống con người: gia đình, tình thương, sự đoàn tụ và khát vọng hòa bình.

Có lẽ, sau bao nhiêu năm đất nước chìm trong khói lửa, điều mà con người mong mỏi nhất không phải là những danh xưng chiến thắng, mà chính là được trở về nhà, được gặp lại người thân và được sống những ngày tháng bình thường.

Những câu hát đầu tiên đã diễn tả một khung cảnh thanh bình, giản dị:

“Rồi dặt dìu mùa xuân theo én về

Mùa bình thường mùa vui nay đã về

Mùa xuân mơ ước ấy đang đến đầu tiên”

Đó là một mùa xuân của những ước mơ. Không có tiếng súng, không có bom đạn, không có những cuộc chia ly. Chỉ có mùa xuân, cánh én, niềm vui và những con người mong đợi ngày đoàn tụ.

Ở đoạn điệp khúc, Văn Cao gửi gắm một ước vọng nhân bản sâu sắc:

“Từ đây người biết quê người

Từ đây người biết thương người

Từ đây người biết yêu người”

Ba câu hát ngắn gọn nhưng chứa đựng một triết lý sống đáng suy ngẫm. Sau chiến tranh, con người cần học lại cách yêu thương nhau, biết cảm thông với những mất mát của nhau và biết vượt qua những hận thù để cùng xây dựng tương lai.

Phải chăng đó cũng chính là ước mơ sâu xa nhất của một người nghệ sĩ đã từng chứng kiến những thăng trầm của lịch sử dân tộc?

Tuy nhiên, giữa ước mơ và hiện thực đôi khi là một khoảng cách rất xa.

2. Mùa xuân ước mơ và hiện thực lịch sử

Có một nghịch lý đầy xót xa khi nghe lại ca khúc này trong bối cảnh lịch sử sau năm 1975. Đất nước đã thống nhất về mặt lãnh thổ, chiến tranh quy mô lớn đã chấm dứt, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc mọi gia đình đều được đoàn tụ, mọi người dân đều có cuộc sống bình yên và những chia rẽ trong lòng dân tộc lập tức được hàn gắn.

Câu hát “Mùa xuân mơ ước ấy đang đến đầu tiên” mang một niềm hy vọng đẹp đẽ. Nhưng khi nhìn lại những gì đã xảy ra, người ta không khỏi tự hỏi: Mùa xuân ấy đã thực sự đến với tất cả mọi người hay chưa?

Hình ảnh khói bay trên sông, tiếng gà gáy giữa trưa và người mẹ nhìn đàn con trở về trong ca khúc gợi lên một bức tranh thanh bình. Đó là những hình ảnh rất đỗi thân thương của làng quê Việt Nam.

Thế nhưng, đối với không ít gia đình miền Nam sau năm 1975, khung cảnh đoàn tụ ấy lại trở thành một ước mơ xa vời. Có những người cha bị đưa đi tù trong các trại cải tạo, không biết ngày nào trở về. Có những người mẹ ngày ngày mong ngóng chồng con. Có những đứa trẻ lớn lên trong cảnh thiếu vắng người thân. Có những gia đình phải rời bỏ nhà cửa, tài sản và quê hương để đi đến những vùng kinh tế mới xa xôi.

Trong hoàn cảnh ấy, hai câu thơ nổi tiếng trong bài Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu lại gợi lên một nỗi buồn rất gần với tâm trạng của những người xa xứ:

“Nhật mộ hương quan hà xứ thị

Yên ba giang thượng sử nhân sầu”

Thi sĩ Tản Đà đã phỏng dịch:

“Quê hương khuất bóng hoàng hôn

Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai”

Khói sóng trên sông trong thơ Thôi Hiệu là nỗi nhớ quê hương của người lữ khách. Còn đối với những người Việt phải lìa xa quê nhà sau năm 1975, khói sóng ấy dường như còn mang thêm nỗi đau của một cuộc chia ly không hẹn ngày trở lại.

3. Những mùa xuân không có đoàn tụ

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, đời sống của hàng triệu người dân miền Nam bị đảo lộn sâu sắc. Trước hết là chính sách đưa các sĩ quan và viên chức thuộc chính quyền Việt Nam Cộng Hòa đi học tập cải tạo. Nhiều người phải trải qua những năm tháng dài trong các trại giam giữ, xa cách gia đình và không được biết rõ ngày trở về.

Tiếp đó là những chính sách cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh, đặc biệt là chiến dịch đánh vào giới tư sản miền Nam năm 1978. Nhiều cơ sở kinh doanh tư nhân bị quốc hữu hóa hoặc chuyển đổi hình thức sở hữu. Không ít gia đình mất đi toàn bộ tài sản và phương tiện sinh sống đã tích lũy qua nhiều thế hệ.

Chính sách đổi tiền cũng gây ra những tổn thất nặng nề. Miền Nam trải qua đợt đổi tiền năm 1975, cả nước tiếp tục đổi tiền năm 1978, rồi đến cuộc cải cách tiền tệ năm 1985. Những biến động ấy, cùng với cơ chế kinh tế tập trung bao cấp và tình trạng ngăn sông cấm chợ, đã khiến đời sống người dân thêm phần khó khăn.

Trong bối cảnh đó, Đỗ Mười “tên này tôi thù ghét nhất trong đảng cộng sản, tên thiến heo vô học”, người giữ vai trò quan trọng trong chiến dịch cải tạo công thương nghiệp tại miền Nam năm 1978, trở thành một trong những nhân vật gắn liền với thời kỳ chuyển đổi kinh tế đầy biến động này.

Đối với nhiều gia đình có liên hệ với chế độ Việt Nam Cộng Hòa, những khó khăn không chỉ nằm ở kinh tế mà còn kéo dài sang nhiều thế hệ.

Chính sách đưa dân đi xây dựng vùng kinh tế mới khiến nhiều gia đình phải rời bỏ thành phố, đến những vùng xa xôi, thiếu thốn điều kiện sinh hoạt. Việc xét lý lịch trong tuyển sinh đại học, tuyển dụng và bổ nhiệm cũng tạo ra những rào cản lớn đối với con em thuộc gia đình có cha mẹ từng phục vụ chính quyền miền Nam trước năm 1975. Đó là một hình thức phân biệt đối xử theo lý lịch gia đình, để lại những hệ quả xã hội kéo dài.

Trong khi ấy, thanh niên miền Nam còn phải đối diện với nghĩa vụ quân sự và cuộc chiến tranh biên giới Tây Nam. Sau khi quân đội Việt Nam tiến vào Campuchia cuối năm 1978, nhiều thanh niên được đưa sang chiến trường với danh nghĩa thực hiện nghĩa vụ quốc tế. Không ít người đã hy sinh, mất tích hoặc trở về với thương tật và những di chứng tâm lý chiến tranh.

Những thanh niên khác phải tham gia các công trình thủy lợi, đào kênh, xây dựng hồ chứa và các công việc lao động tập trung theo những chương trình nghĩa vụ của nhà nước.

Tất cả những biến động ấy đã tạo nên một giai đoạn lịch sử đầy khó khăn đối với nhiều gia đình miền Nam. Về đối ngoại, Hoa Kỳ duy trì lệnh cấm vận thương mại đối với Việt Nam từ năm 1975 đến năm 1994. Sự cô lập kinh tế quốc tế, cùng với những hạn chế và bất cập của cơ chế quản lý trong nước, càng làm cho đời sống xã hội thêm khó khăn.

          Nhìn lại giai đoạn ấy, có thể nói: sự kết thúc của chiến tranh không đồng nghĩa với sự khởi đầu của một cuộc sống an vui đối với tất cả mọi người.

Một đất nước có thể thống nhất về lãnh thổ, nhưng lòng người chưa chắc đã được hàn gắn. Một dân tộc có thể bước ra khỏi chiến tranh, nhưng những vết thương lịch sử vẫn còn âm ỉ qua nhiều thế hệ.

4. Đêm chôn dầu vượt biển – Khi tự do trở thành một giấc mơ

Trước những khó khăn về kinh tế, những hạn chế về tự do và những bất ổn trong đời sống xã hội, một bộ phận rất lớn người dân Việt Nam đã lựa chọn rời bỏ quê hương.

Họ ra đi bằng những con thuyền nhỏ bé, vượt qua đại dương mênh mông, đối diện với bão tố, hải tặc, đói khát và cái chết.

Thế giới gọi họ là Boat People – Thuyền nhân Việt Nam.

Đó không chỉ là một cuộc di cư thông thường. Đó là một trong những làn sóng tị nạn lớn và bi thương nhất của lịch sử hiện đại Việt Nam.

Nỗi đau ly hương và khát vọng tự do ấy đã được nhạc sĩ Châu Đình An ghi lại trong ca khúc Đêm Chôn Dầu Vượt Biển, sáng tác vào tháng 5 năm 1980 tại trại tị nạn Hồng Kông.

Ca khúc là tiếng lòng của những người buộc phải rời bỏ quê hương, mang theo nỗi đau chia lìa và niềm hy vọng mong manh về một tương lai khác.

“Đêm nay anh gánh dầu ra biển anh chôn,

Đêm nay đêm tối trời anh bỏ quê hương

Ra đi trên chiếc thuyền hy vọng vượt trùng dương…

Anh phải bỏ đi thắp lên ngọn lửa hy vọng

Anh phải bỏ đi để em còn sống

Anh phải rời xa mẹ Việt Nam đau đớn…

Hiên ngang trên sóng gào tự do đón chào

Xin chào tự do với nỗi niềm cay đắng…”

Nếu Mùa Xuân Đầu Tiên của Văn Cao là khát vọng về một ngày đoàn tụ sau chiến tranh, thì Đêm Chôn Dầu Vượt Biển của Châu Đình An lại là tiếng khóc của những người phải lìa xa quê hương để tìm kiếm tự do.

Hai ca khúc, hai hoàn cảnh sáng tác, hai góc nhìn khác nhau, nhưng đều phản ánh một phần thân phận con người trong lịch sử Việt Nam.

Một bên mong đợi được trở về. Một bên đau đớn phải ra đi. Và điều đáng suy ngẫm là: tại sao sau khi chiến tranh kết thúc, vẫn có hàng triệu người phải lựa chọn con đường vượt biển đầy hiểm nguy để tìm một cuộc sống khác? Đối với nhiều người Việt hải ngoại, đó chính là một câu hỏi lịch sử chưa bao giờ mất đi ý nghĩa.

5. Những cuộc ra đi chưa chấm dứt

Nếu thế hệ thuyền nhân trong những thập niên 1970, 1980 và đầu thập niên 1990 phải liều mình vượt biển trên những chiếc thuyền mong manh, thì ngày nay, người Việt vẫn tiếp tục tìm kiếm cơ hội sinh sống ở nước ngoài bằng nhiều con đường khác nhau.

Có những người ra đi hợp pháp theo diện đoàn tụ gia đình, du học, đầu tư định cư, kết hôn, lao động hoặc các chương trình di trú khác. Cũng có những trường hợp lợi dụng visa du lịch để ở lại quá hạn, trốn khỏi nơi làm việc hoặc cư trú bất hợp pháp tại nước ngoài. Thậm chí, có người chấp nhận những hành trình nguy hiểm qua các đường dây đưa người vượt biên trái phép, bất chấp nguy cơ bị bắt giữ, bóc lột hoặc mất mạng.

Dĩ nhiên, không phải tất cả những người di cư ngày nay đều ra đi vì lý do chính trị. Có người tìm kiếm cơ hội học tập, việc làm, thu nhập và tương lai tốt đẹp hơn cho con cái. Nhưng cũng không thể phủ nhận rằng, đối với một bộ phận người Việt, việc tìm kiếm một môi trường sống có nhiều tự do và cơ hội hơn vẫn là một động lực quan trọng.

Điều đáng chú ý là trong số những người tìm cách đưa gia đình ra nước ngoài, có cả những người thuộc các gia đình giàu có, thậm chí là con cháu của những người đang nắm giữ chức vụ và quyền lực trong hệ thống chính trị hiện nay.

Đây là một nghịch lý đáng suy ngẫm.

Nếu quê hương thực sự là nơi có đầy đủ điều kiện để con người an cư, lập nghiệp, học tập và phát triển, tại sao nhiều người có điều kiện kinh tế, có quan hệ và có cả những đặc quyền trong xã hội vẫn mong muốn tìm một tương lai cho con cháu ở những quốc gia khác?

Không nên đánh đồng tất cả những người ra đi với một động cơ duy nhất. Nhưng hiện tượng ấy vẫn đặt ra một câu hỏi về niềm tin, chất lượng sống và tương lai của đất nước.

Theo các thống kê quốc tế, cộng đồng người có nguồn gốc Việt Nam hiện diện tại nhiều quốc gia trên thế giới. Hoa Kỳ là nơi có cộng đồng người Việt hải ngoại đông đảo nhất, với khoảng 2,3 triệu người theo những ước tính thường được dẫn lại. Các cộng đồng lớn khác hiện diện tại Pháp, Úc, Canada, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan. Riêng Campuchia có một cộng đồng người gốc Việt đáng kể, nhưng con số ước tính rất khác nhau giữa các nguồn. Cần lưu ý rằng số liệu giữa các quốc gia không hoàn toàn đồng nhất: có nơi thống kê người mang quốc tịch Việt Nam, có nơi tính cả người có tổ tiên Việt Nam qua nhiều thế hệ.

Dù những con số cụ thể còn có sự khác biệt, sự hiện diện của cộng đồng người Việt trên khắp năm châu vẫn cho thấy một thực tế: lịch sử di cư đã làm thay đổi sâu sắc diện mạo của dân tộc Việt Nam.

Người Việt đã mang theo tiếng nói, chữ viết, phong tục, văn hóa và những ký ức quê hương đến nhiều miền đất mới. Họ có thể sống xa Tổ quốc, nhưng không phải ai cũng thôi hướng lòng về nơi mình đã sinh ra.

6. Mùa xuân nào dành cho quê hương?

Có một điều rất đáng suy ngẫm: những người Việt bỏ nước ra đi không phải lúc nào cũng muốn đoạn tuyệt với quê hương.

Nhiều người ra đi để tìm kiếm tự do, nhưng vẫn mong một ngày có thể trở về thăm lại nơi chôn nhau cắt rốn. Có người mang theo cả gia đình, có người gửi tiền về phụng dưỡng cha mẹ, chăm lo cho anh chị em và giúp đỡ những người thân còn ở lại.

Có người đi làm việc suốt nhiều năm ở xứ người, chỉ mong dành dụm được một khoản tiền để xây lại căn nhà cho cha mẹ, lo cho con cái học hành và cải thiện đời sống gia đình. Trong âm nhạc đương đại, câu hát “Mang tiền về cho mẹ” đã trở thành một hình ảnh quen thuộc, diễn tả tình cảm của người con xa quê đối với đấng sinh thành.

Còn trong ca khúc Xuân Này Con Không Về, nỗi lòng của người con xa nhà lại được diễn tả bằng một niềm thương nhớ khắc khoải:

“Bầy trẻ thơ ngây chờ mong anh trai sẽ đem về cho tà áo mới. Ba ngày xuân đi khoe xóm giềng.”

Đó là một mùa xuân của tình thân, của những ước mơ rất bình dị. Một chiếc áo mới cho em thơ, một món quà cho cha mẹ, một cuộc đoàn tụ sau những tháng ngày xa cách. Những điều ấy tưởng chừng nhỏ bé, nhưng lại chính là giá trị đích thực của hạnh phúc.

Vậy thì, mùa xuân có ý nghĩa gì nếu con người vẫn phải sống trong lo âu, sợ hãi, thiếu tự do và không có niềm tin vào tương lai? Một đất nước có thể tổ chức những lễ hội mùa xuân thật lớn, có thể dựng lên những công trình đồ sộ, có thể tự hào về những thành tựu kinh tế, nhưng tất cả những điều ấy vẫn chưa đủ để tạo nên hạnh phúc cho một dân tộc. Mùa xuân đích thực phải bắt đầu từ con người.

Đó là khi mọi người được sống trong một xã hội có công bằng, có nhân phẩm, có quyền tự do căn bản; khi cha mẹ không còn phải lo sợ cho tương lai của con cái; khi người dân không phải rời bỏ quê hương chỉ vì không tìm thấy một cuộc sống mà họ mong muốn.

Đó cũng là khi những người từng đứng ở hai phía của một cuộc chiến có thể nhìn nhau bằng ánh mắt cảm thông, không còn bị chia cách bởi những định kiến và hận thù của quá khứ.

Bởi lẽ, hòa bình không chỉ là sự vắng mặt của tiếng súng. Hòa bình còn phải là sự hiện diện của công lý, tự do, lòng nhân ái và phẩm giá con người.

7. Thay lời kết – Mùa xuân đầu tiên vẫn còn ở phía trước?

Trở lại với ca khúc Mùa Xuân Đầu Tiên của nhạc sĩ Văn Cao, chúng ta càng cảm nhận được vẻ đẹp nhân bản trong ước mơ của người nghệ sĩ.

Ông đã viết về một mùa xuân mà ở đó con người biết yêu thương nhau, biết trở về với quê hương và biết trân trọng những điều bình dị của cuộc sống.

Đó là một ước mơ đẹp, vượt lên trên mọi ranh giới chính trị và những khác biệt của lịch sử. Nhưng nhìn lại hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, chúng ta vẫn có quyền đặt câu hỏi:

Mùa xuân ấy đã thực sự đến với tất cả mọi người chưa? Người dân miền Nam nói riêng và người dân Việt Nam nói chung đã có được một mùa xuân trọn vẹn, nơi tự do, hạnh phúc, đoàn tụ và phẩm giá con người được tôn trọng hay chưa?

Hay mùa xuân ấy vẫn chỉ là một ước mơ chưa thành hiện thực đối với biết bao người?

Tôi nghĩ rằng, một dân tộc chỉ thực sự có mùa xuân khi mọi người dân đều được sống trong bình an, không còn phải lo sợ vì những khác biệt chính kiến, không còn bị chia cách bởi hận thù và không phải rời bỏ quê hương để tìm kiếm một tương lai tốt đẹp hơn.

Mùa xuân không thuộc về riêng một thể chế, một đảng phái hay một chiến thắng lịch sử nào. Mùa xuân phải thuộc về toàn dân tộc. Và có lẽ, mùa xuân đầu tiên mà người Việt Nam thực sự mong đợi vẫn còn đang ở phía trước.

Như một thói quen, tôi thay vào lời kết cho tùy bút này một bài thơ, vì chỉ có ngôn từ trong thơ mới đủ sức gom lại những ý tưởng trong một bài văn.

 

Mùa Xuân Ước Mơ

Ta nhẹ bước trên đường hoa nước Mỹ,
Nhạc xuân về, nghe tiếng hát mê ly.
Hoa rực rỡ trên cung đường phía trước,
Em thẹn thùng, giọt sương đọng trên mi.

Em đã biết mùa xuân là ngày hội,
Hoa lá xanh tươi, vạn sắc gọi mời.
Xin cất giữ niềm hân hoan mới lạ,
Trong âm thanh, giai điệu ấy ngọt ngào.

Giữa thảo nguyên, đồi hoa vàng gió lộng,
Cảnh xuân về thay áo mới mượt mà.
Và em nữa, tuổi xuân đầy mơ mộng,
Mái tóc cài hoa, hương sắc đậm đà.

Ta vẫn ước xin mùa xuân ở lại,
Cho đời em mãi mãi tuổi xuân xanh.
Ta mong ước, em ơi, đừng buồn nữa,
Cho tình ta hoa nở thắm trên cành.

Xuân vừa đến, còn bao điều muốn nói,
Khi xuân về, lòng tha thiết yêu đời.
Ta thay áo mới, đón xuân trước cửa,
Xuân hạnh phúc, cùng nâng chén rượu mời.

Tùy bút Lê Tuấn

Ban Biên Tập

Hồn Việt Tấy Bắc. 11-04-26

 

 


 

 

 

 

 

 

 

ĐẠI HỘI VĂN BÚT VIỆT NAM HẢI NGOẠI LẦN THỨ 14 - SanTa Ana 11-7 và 11-8-2026





LỜI GHI CHÚ

    Tôi không phải là người được Ban Tổ chức phân công thực hiện việc quay phim cho Đại hội. Tôi chỉ là một người tham dự, sử dụng chiếc điện thoại cá nhân để ghi lại một số hình ảnh và khoảnh khắc đáng nhớ trong hai ngày sinh hoạt.
Vì điều kiện ghi hình còn hạn chế, những thước phim này chắc chắn không thể phản ánh đầy đủ mọi diễn biến và chi tiết của Đại hội như mong đợi. Rất mong quý vị và các anh chị văn nghệ sĩ thông cảm cho những thiếu sót ngoài ý muốn.
    Đây chỉ là những hình ảnh được ghi lại bằng tình cảm và sự trân trọng của một người tham dự, mong góp phần lưu giữ những kỷ niệm đẹp của Đại hội Văn Bút Việt Nam Hải Ngoại lần thứ 14.
    Thực hiện và biên tập video: Xin gửi đến ban tổ chức như món qùa tinh thần.
Lê Tuấn.

ĐẠI HỘI VĂN BÚT VIỆT NAM HẢI NGOẠI LẦN THỨ 14

    Santa Ana, California – Hoa Kỳ, ngày 7 và 8 tháng 11 năm 2026
Trong hai ngày Thứ Bảy, 7 tháng 11 và Chủ Nhật, 8 tháng 11 năm 2026, Đại hội Văn Bút Việt Nam Hải Ngoại lần thứ 14
Đã long trọng diễn ra tại Santa Ana, California, Hoa Kỳ, do Văn Bút Việt Nam Hải Ngoại – Vùng Tây Nam Hoa Kỳ đăng cai tổ chức.
Văn Bút Việt Nam Hải Ngoại là tổ chức văn bút của người Việt duy nhất hiện diện trong tổ chức Văn Bút Quốc Tế (PEN International).
Đây không chỉ là niềm tự hào của giới cầm bút Việt Nam mà còn là niềm hãnh diện chung của cộng đồng người Việt đang sinh sống nơi
hải ngoại, trong nỗ lực gìn giữ tiếng Việt, phát huy văn hóa dân tộc và bảo vệ những giá trị tự do sáng tác.
    Đại hội là dịp hội ngộ đầy ý nghĩa của các nhà văn, nhà thơ, văn nghệ sĩ và những người yêu mến văn chương Việt Nam từ nhiều nơi quy tụ về, cùng nhau chia sẻ tâm tình, trao đổi văn học nghệ thuật, nhìn lại chặng đường sinh hoạt văn chương và hướng đến những mục tiêu phát triển trong tương lai.
    Với tinh thần đoàn kết, tương thân và trân trọng những giá trị văn hóa dân tộc, Đại hội đã diễn ra trong bầu không khí trang trọng, thân tình và thắm đượm tình văn nghệ sĩ. Các chương trình hội luận, sinh hoạt văn học nghệ thuật, giao lưu và văn nghệ đã góp phần
tạo nên những dấu ấn đẹp, đáng ghi nhớ.
    Đặc biệt, sự chuẩn bị chu đáo, tinh thần trách nhiệm và lòng nhiệt thành của
Ban Tổ chức cùng Ban Chấp Hành Văn Bút Việt Nam Hải Ngoại – Vùng Tây Nam Hoa Kỳ đã góp phần quan trọng đưa Đại hội lần thứ 14 đến thành công tốt đẹp.
Hai ngày hội ngộ khép lại, nhưng tình thân văn nghệ sĩ, niềm đam mê sáng tác và khát vọng gìn giữ tiếng Việt, bảo tồn văn hóa Việt nơi hải ngoại vẫn tiếp tục được vun đắp và lan tỏa.
Đại hội Văn Bút Việt Nam Hải Ngoại lần thứ 14 – Một dấu son của sinh hoạt văn học nghệ thuật. Của tinh thần đoàn kết và của tấm lòng luôn hướng về cội nguồn dân tộc.

Trân trọng ghi lại những khoảnh khắc đáng nhớ của Đại hội.
Lê Tuấn

Xin mời xem phim





  1. “Thu Và Em” – Khi mùa thu mang hình bóng tình yêu Một bức tranh thu mang vẻ đẹp huyền ảo, lãng mạn và phảng phất nét liêu trai. Nga...