MÙA XUÂN ĐẦU TIÊN NHẠC SĨ VĂN CAO - Hay Mùa Xuân Đau Thương

 MÙA XUÂN ĐẦU TIÊN

NHẠC SĨ VĂN CAO

Một mùa xuân của ước mơ hay một mùa xuân đau thương?

Tùy Bút Tế Luân

Hồn Việt Tây Bắc – Hoa Kỳ
Đặc san Khai Bút Đầu Xuân Đinh Mùi 2027

Khai Bút Đầu Xuân là một truyền thống đẹp trong văn hóa Việt Nam, biểu tượng cho sự khởi đầu, niềm hy vọng và những ước nguyện tốt lành trong năm mới. Đặc biệt, trong lần đầu tiên ra mắt đặc san Hồn Việt Tây Bắc, Xuân Đinh Mùi 2027, chúng tôi muốn mở đầu bằng một đề tài có ý nghĩa suy tưởng:

Mùa Xuân Đầu Tiên, ca khúc nổi tiếng của nhạc sĩ Văn Cao.

Hai cụm từ Khai Bút Đầu Xuân và Mùa Xuân Đầu Tiên tuy có cách diễn đạt gần gũi, nhưng mỗi cụm từ lại gợi lên một ý nghĩa riêng. Nếu Khai Bút Đầu Xuân là sự khởi đầu của một hành trình văn chương, thì Mùa Xuân Đầu Tiên lại gợi nhắc đến một ước mơ về hòa bình, đoàn tụ và hạnh phúc của con người sau những năm tháng chiến tranh.

Mùa xuân vốn là mùa của hoa nở, của sự hồi sinh, của niềm vui sum họp gia đình. Đối với người Việt Nam, mùa xuân còn là Tết đoàn viên, là dịp cha mẹ mong đợi con cháu trở về, là những ngày người thân quây quần bên mâm cơm gia đình.

Thế nhưng, nhìn lại lịch sử dân tộc, đặc biệt là những biến cố sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, chúng ta có quyền đặt câu hỏi: Người dân Việt Nam, nhất là người dân miền Nam, đã thực sự có được một mùa xuân đúng với ý nghĩa nhân bản mà ca khúc Mùa Xuân Đầu Tiên từng gửi gắm hay chưa?

1. Mùa xuân trong âm nhạc Văn Cao

Nhạc sĩ Văn Cao sáng tác ca khúc Mùa Xuân Đầu Tiên vào cuối năm 1975, sau khi chiến tranh Việt Nam kết thúc. Tác phẩm được công bố lần đầu trên báo Sài Gòn Giải Phóng, số Xuân Bính Thìn 1976.

Đây là một ca khúc có vị trí khá đặc biệt trong dòng nhạc Việt Nam sau năm 1975. Trong bối cảnh đất nước vừa trải qua chiến tranh, nhiều ca khúc đương thời tập trung ca ngợi chiến thắng, sự thống nhất đất nước và những thành quả cách mạng. Riêng Văn Cao lại chọn một cách biểu đạt khác. Ông không đặt trọng tâm vào những lời ca tụng chiến thắng hay những khẩu hiệu chính trị, mà hướng ngòi bút âm nhạc về những điều bình dị nhất của đời sống con người: gia đình, tình thương, sự đoàn tụ và khát vọng hòa bình.

Có lẽ, sau bao nhiêu năm đất nước chìm trong khói lửa, điều mà con người mong mỏi nhất không phải là những danh xưng chiến thắng, mà chính là được trở về nhà, được gặp lại người thân và được sống những ngày tháng bình thường.

Những câu hát đầu tiên đã diễn tả một khung cảnh thanh bình, giản dị:

“Rồi dặt dìu mùa xuân theo én về

Mùa bình thường mùa vui nay đã về

Mùa xuân mơ ước ấy đang đến đầu tiên”

Đó là một mùa xuân của những ước mơ. Không có tiếng súng, không có bom đạn, không có những cuộc chia ly. Chỉ có mùa xuân, cánh én, niềm vui và những con người mong đợi ngày đoàn tụ.

Ở đoạn điệp khúc, Văn Cao gửi gắm một ước vọng nhân bản sâu sắc:

“Từ đây người biết quê người

Từ đây người biết thương người

Từ đây người biết yêu người”

Ba câu hát ngắn gọn nhưng chứa đựng một triết lý sống đáng suy ngẫm. Sau chiến tranh, con người cần học lại cách yêu thương nhau, biết cảm thông với những mất mát của nhau và biết vượt qua những hận thù để cùng xây dựng tương lai.

Phải chăng đó cũng chính là ước mơ sâu xa nhất của một người nghệ sĩ đã từng chứng kiến những thăng trầm của lịch sử dân tộc?

Tuy nhiên, giữa ước mơ và hiện thực đôi khi là một khoảng cách rất xa.

2. Mùa xuân ước mơ và hiện thực lịch sử

Có một nghịch lý đầy xót xa khi nghe lại ca khúc này trong bối cảnh lịch sử sau năm 1975. Đất nước đã thống nhất về mặt lãnh thổ, chiến tranh quy mô lớn đã chấm dứt, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc mọi gia đình đều được đoàn tụ, mọi người dân đều có cuộc sống bình yên và những chia rẽ trong lòng dân tộc lập tức được hàn gắn.

Câu hát “Mùa xuân mơ ước ấy đang đến đầu tiên” mang một niềm hy vọng đẹp đẽ. Nhưng khi nhìn lại những gì đã xảy ra, người ta không khỏi tự hỏi: Mùa xuân ấy đã thực sự đến với tất cả mọi người hay chưa?

Hình ảnh khói bay trên sông, tiếng gà gáy giữa trưa và người mẹ nhìn đàn con trở về trong ca khúc gợi lên một bức tranh thanh bình. Đó là những hình ảnh rất đỗi thân thương của làng quê Việt Nam.

Thế nhưng, đối với không ít gia đình miền Nam sau năm 1975, khung cảnh đoàn tụ ấy lại trở thành một ước mơ xa vời. Có những người cha bị đưa đi tù trong các trại cải tạo, không biết ngày nào trở về. Có những người mẹ ngày ngày mong ngóng chồng con. Có những đứa trẻ lớn lên trong cảnh thiếu vắng người thân. Có những gia đình phải rời bỏ nhà cửa, tài sản và quê hương để đi đến những vùng kinh tế mới xa xôi.

Trong hoàn cảnh ấy, hai câu thơ nổi tiếng trong bài Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu lại gợi lên một nỗi buồn rất gần với tâm trạng của những người xa xứ:

“Nhật mộ hương quan hà xứ thị

Yên ba giang thượng sử nhân sầu”

Thi sĩ Tản Đà đã phỏng dịch:

“Quê hương khuất bóng hoàng hôn

Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai”

Khói sóng trên sông trong thơ Thôi Hiệu là nỗi nhớ quê hương của người lữ khách. Còn đối với những người Việt phải lìa xa quê nhà sau năm 1975, khói sóng ấy dường như còn mang thêm nỗi đau của một cuộc chia ly không hẹn ngày trở lại.

3. Những mùa xuân không có đoàn tụ

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, đời sống của hàng triệu người dân miền Nam bị đảo lộn sâu sắc. Trước hết là chính sách đưa các sĩ quan và viên chức thuộc chính quyền Việt Nam Cộng Hòa đi học tập cải tạo. Nhiều người phải trải qua những năm tháng dài trong các trại giam giữ, xa cách gia đình và không được biết rõ ngày trở về.

Tiếp đó là những chính sách cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh, đặc biệt là chiến dịch đánh vào giới tư sản miền Nam năm 1978. Nhiều cơ sở kinh doanh tư nhân bị quốc hữu hóa hoặc chuyển đổi hình thức sở hữu. Không ít gia đình mất đi toàn bộ tài sản và phương tiện sinh sống đã tích lũy qua nhiều thế hệ.

Chính sách đổi tiền cũng gây ra những tổn thất nặng nề. Miền Nam trải qua đợt đổi tiền năm 1975, cả nước tiếp tục đổi tiền năm 1978, rồi đến cuộc cải cách tiền tệ năm 1985. Những biến động ấy, cùng với cơ chế kinh tế tập trung bao cấp và tình trạng ngăn sông cấm chợ, đã khiến đời sống người dân thêm phần khó khăn.

Trong bối cảnh đó, Đỗ Mười “tên này tôi thù ghét nhất trong đảng cộng sản, tên thiến heo vô học”, người giữ vai trò quan trọng trong chiến dịch cải tạo công thương nghiệp tại miền Nam năm 1978, trở thành một trong những nhân vật gắn liền với thời kỳ chuyển đổi kinh tế đầy biến động này.

Đối với nhiều gia đình có liên hệ với chế độ Việt Nam Cộng Hòa, những khó khăn không chỉ nằm ở kinh tế mà còn kéo dài sang nhiều thế hệ.

Chính sách đưa dân đi xây dựng vùng kinh tế mới khiến nhiều gia đình phải rời bỏ thành phố, đến những vùng xa xôi, thiếu thốn điều kiện sinh hoạt. Việc xét lý lịch trong tuyển sinh đại học, tuyển dụng và bổ nhiệm cũng tạo ra những rào cản lớn đối với con em thuộc gia đình có cha mẹ từng phục vụ chính quyền miền Nam trước năm 1975. Đó là một hình thức phân biệt đối xử theo lý lịch gia đình, để lại những hệ quả xã hội kéo dài.

Trong khi ấy, thanh niên miền Nam còn phải đối diện với nghĩa vụ quân sự và cuộc chiến tranh biên giới Tây Nam. Sau khi quân đội Việt Nam tiến vào Campuchia cuối năm 1978, nhiều thanh niên được đưa sang chiến trường với danh nghĩa thực hiện nghĩa vụ quốc tế. Không ít người đã hy sinh, mất tích hoặc trở về với thương tật và những di chứng tâm lý chiến tranh.

Những thanh niên khác phải tham gia các công trình thủy lợi, đào kênh, xây dựng hồ chứa và các công việc lao động tập trung theo những chương trình nghĩa vụ của nhà nước.

Tất cả những biến động ấy đã tạo nên một giai đoạn lịch sử đầy khó khăn đối với nhiều gia đình miền Nam. Về đối ngoại, Hoa Kỳ duy trì lệnh cấm vận thương mại đối với Việt Nam từ năm 1975 đến năm 1994. Sự cô lập kinh tế quốc tế, cùng với những hạn chế và bất cập của cơ chế quản lý trong nước, càng làm cho đời sống xã hội thêm khó khăn.

          Nhìn lại giai đoạn ấy, có thể nói: sự kết thúc của chiến tranh không đồng nghĩa với sự khởi đầu của một cuộc sống an vui đối với tất cả mọi người.

Một đất nước có thể thống nhất về lãnh thổ, nhưng lòng người chưa chắc đã được hàn gắn. Một dân tộc có thể bước ra khỏi chiến tranh, nhưng những vết thương lịch sử vẫn còn âm ỉ qua nhiều thế hệ.

4. Đêm chôn dầu vượt biển – Khi tự do trở thành một giấc mơ

Trước những khó khăn về kinh tế, những hạn chế về tự do và những bất ổn trong đời sống xã hội, một bộ phận rất lớn người dân Việt Nam đã lựa chọn rời bỏ quê hương.

Họ ra đi bằng những con thuyền nhỏ bé, vượt qua đại dương mênh mông, đối diện với bão tố, hải tặc, đói khát và cái chết.

Thế giới gọi họ là Boat People – Thuyền nhân Việt Nam.

Đó không chỉ là một cuộc di cư thông thường. Đó là một trong những làn sóng tị nạn lớn và bi thương nhất của lịch sử hiện đại Việt Nam.

Nỗi đau ly hương và khát vọng tự do ấy đã được nhạc sĩ Châu Đình An ghi lại trong ca khúc Đêm Chôn Dầu Vượt Biển, sáng tác vào tháng 5 năm 1980 tại trại tị nạn Hồng Kông.

Ca khúc là tiếng lòng của những người buộc phải rời bỏ quê hương, mang theo nỗi đau chia lìa và niềm hy vọng mong manh về một tương lai khác.

“Đêm nay anh gánh dầu ra biển anh chôn,

Đêm nay đêm tối trời anh bỏ quê hương

Ra đi trên chiếc thuyền hy vọng vượt trùng dương…

Anh phải bỏ đi thắp lên ngọn lửa hy vọng

Anh phải bỏ đi để em còn sống

Anh phải rời xa mẹ Việt Nam đau đớn…

Hiên ngang trên sóng gào tự do đón chào

Xin chào tự do với nỗi niềm cay đắng…”

Nếu Mùa Xuân Đầu Tiên của Văn Cao là khát vọng về một ngày đoàn tụ sau chiến tranh, thì Đêm Chôn Dầu Vượt Biển của Châu Đình An lại là tiếng khóc của những người phải lìa xa quê hương để tìm kiếm tự do.

Hai ca khúc, hai hoàn cảnh sáng tác, hai góc nhìn khác nhau, nhưng đều phản ánh một phần thân phận con người trong lịch sử Việt Nam.

Một bên mong đợi được trở về. Một bên đau đớn phải ra đi. Và điều đáng suy ngẫm là: tại sao sau khi chiến tranh kết thúc, vẫn có hàng triệu người phải lựa chọn con đường vượt biển đầy hiểm nguy để tìm một cuộc sống khác? Đối với nhiều người Việt hải ngoại, đó chính là một câu hỏi lịch sử chưa bao giờ mất đi ý nghĩa.

5. Những cuộc ra đi chưa chấm dứt

Nếu thế hệ thuyền nhân trong những thập niên 1970, 1980 và đầu thập niên 1990 phải liều mình vượt biển trên những chiếc thuyền mong manh, thì ngày nay, người Việt vẫn tiếp tục tìm kiếm cơ hội sinh sống ở nước ngoài bằng nhiều con đường khác nhau.

Có những người ra đi hợp pháp theo diện đoàn tụ gia đình, du học, đầu tư định cư, kết hôn, lao động hoặc các chương trình di trú khác. Cũng có những trường hợp lợi dụng visa du lịch để ở lại quá hạn, trốn khỏi nơi làm việc hoặc cư trú bất hợp pháp tại nước ngoài. Thậm chí, có người chấp nhận những hành trình nguy hiểm qua các đường dây đưa người vượt biên trái phép, bất chấp nguy cơ bị bắt giữ, bóc lột hoặc mất mạng.

Dĩ nhiên, không phải tất cả những người di cư ngày nay đều ra đi vì lý do chính trị. Có người tìm kiếm cơ hội học tập, việc làm, thu nhập và tương lai tốt đẹp hơn cho con cái. Nhưng cũng không thể phủ nhận rằng, đối với một bộ phận người Việt, việc tìm kiếm một môi trường sống có nhiều tự do và cơ hội hơn vẫn là một động lực quan trọng.

Điều đáng chú ý là trong số những người tìm cách đưa gia đình ra nước ngoài, có cả những người thuộc các gia đình giàu có, thậm chí là con cháu của những người đang nắm giữ chức vụ và quyền lực trong hệ thống chính trị hiện nay.

Đây là một nghịch lý đáng suy ngẫm.

Nếu quê hương thực sự là nơi có đầy đủ điều kiện để con người an cư, lập nghiệp, học tập và phát triển, tại sao nhiều người có điều kiện kinh tế, có quan hệ và có cả những đặc quyền trong xã hội vẫn mong muốn tìm một tương lai cho con cháu ở những quốc gia khác?

Không nên đánh đồng tất cả những người ra đi với một động cơ duy nhất. Nhưng hiện tượng ấy vẫn đặt ra một câu hỏi về niềm tin, chất lượng sống và tương lai của đất nước.

Theo các thống kê quốc tế, cộng đồng người có nguồn gốc Việt Nam hiện diện tại nhiều quốc gia trên thế giới. Hoa Kỳ là nơi có cộng đồng người Việt hải ngoại đông đảo nhất, với khoảng 2,3 triệu người theo những ước tính thường được dẫn lại. Các cộng đồng lớn khác hiện diện tại Pháp, Úc, Canada, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan. Riêng Campuchia có một cộng đồng người gốc Việt đáng kể, nhưng con số ước tính rất khác nhau giữa các nguồn. Cần lưu ý rằng số liệu giữa các quốc gia không hoàn toàn đồng nhất: có nơi thống kê người mang quốc tịch Việt Nam, có nơi tính cả người có tổ tiên Việt Nam qua nhiều thế hệ.

Dù những con số cụ thể còn có sự khác biệt, sự hiện diện của cộng đồng người Việt trên khắp năm châu vẫn cho thấy một thực tế: lịch sử di cư đã làm thay đổi sâu sắc diện mạo của dân tộc Việt Nam.

Người Việt đã mang theo tiếng nói, chữ viết, phong tục, văn hóa và những ký ức quê hương đến nhiều miền đất mới. Họ có thể sống xa Tổ quốc, nhưng không phải ai cũng thôi hướng lòng về nơi mình đã sinh ra.

6. Mùa xuân nào dành cho quê hương?

Có một điều rất đáng suy ngẫm: những người Việt bỏ nước ra đi không phải lúc nào cũng muốn đoạn tuyệt với quê hương.

Nhiều người ra đi để tìm kiếm tự do, nhưng vẫn mong một ngày có thể trở về thăm lại nơi chôn nhau cắt rốn. Có người mang theo cả gia đình, có người gửi tiền về phụng dưỡng cha mẹ, chăm lo cho anh chị em và giúp đỡ những người thân còn ở lại.

Có người đi làm việc suốt nhiều năm ở xứ người, chỉ mong dành dụm được một khoản tiền để xây lại căn nhà cho cha mẹ, lo cho con cái học hành và cải thiện đời sống gia đình. Trong âm nhạc đương đại, câu hát “Mang tiền về cho mẹ” đã trở thành một hình ảnh quen thuộc, diễn tả tình cảm của người con xa quê đối với đấng sinh thành.

Còn trong ca khúc Xuân Này Con Không Về, nỗi lòng của người con xa nhà lại được diễn tả bằng một niềm thương nhớ khắc khoải:

“Bầy trẻ thơ ngây chờ mong anh trai sẽ đem về cho tà áo mới. Ba ngày xuân đi khoe xóm giềng.”

Đó là một mùa xuân của tình thân, của những ước mơ rất bình dị. Một chiếc áo mới cho em thơ, một món quà cho cha mẹ, một cuộc đoàn tụ sau những tháng ngày xa cách. Những điều ấy tưởng chừng nhỏ bé, nhưng lại chính là giá trị đích thực của hạnh phúc.

Vậy thì, mùa xuân có ý nghĩa gì nếu con người vẫn phải sống trong lo âu, sợ hãi, thiếu tự do và không có niềm tin vào tương lai? Một đất nước có thể tổ chức những lễ hội mùa xuân thật lớn, có thể dựng lên những công trình đồ sộ, có thể tự hào về những thành tựu kinh tế, nhưng tất cả những điều ấy vẫn chưa đủ để tạo nên hạnh phúc cho một dân tộc. Mùa xuân đích thực phải bắt đầu từ con người.

Đó là khi mọi người được sống trong một xã hội có công bằng, có nhân phẩm, có quyền tự do căn bản; khi cha mẹ không còn phải lo sợ cho tương lai của con cái; khi người dân không phải rời bỏ quê hương chỉ vì không tìm thấy một cuộc sống mà họ mong muốn.

Đó cũng là khi những người từng đứng ở hai phía của một cuộc chiến có thể nhìn nhau bằng ánh mắt cảm thông, không còn bị chia cách bởi những định kiến và hận thù của quá khứ.

Bởi lẽ, hòa bình không chỉ là sự vắng mặt của tiếng súng. Hòa bình còn phải là sự hiện diện của công lý, tự do, lòng nhân ái và phẩm giá con người.

7. Thay lời kết – Mùa xuân đầu tiên vẫn còn ở phía trước?

Trở lại với ca khúc Mùa Xuân Đầu Tiên của nhạc sĩ Văn Cao, chúng ta càng cảm nhận được vẻ đẹp nhân bản trong ước mơ của người nghệ sĩ.

Ông đã viết về một mùa xuân mà ở đó con người biết yêu thương nhau, biết trở về với quê hương và biết trân trọng những điều bình dị của cuộc sống.

Đó là một ước mơ đẹp, vượt lên trên mọi ranh giới chính trị và những khác biệt của lịch sử. Nhưng nhìn lại hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, chúng ta vẫn có quyền đặt câu hỏi:

Mùa xuân ấy đã thực sự đến với tất cả mọi người chưa? Người dân miền Nam nói riêng và người dân Việt Nam nói chung đã có được một mùa xuân trọn vẹn, nơi tự do, hạnh phúc, đoàn tụ và phẩm giá con người được tôn trọng hay chưa?

Hay mùa xuân ấy vẫn chỉ là một ước mơ chưa thành hiện thực đối với biết bao người?

Tôi nghĩ rằng, một dân tộc chỉ thực sự có mùa xuân khi mọi người dân đều được sống trong bình an, không còn phải lo sợ vì những khác biệt chính kiến, không còn bị chia cách bởi hận thù và không phải rời bỏ quê hương để tìm kiếm một tương lai tốt đẹp hơn.

Mùa xuân không thuộc về riêng một thể chế, một đảng phái hay một chiến thắng lịch sử nào. Mùa xuân phải thuộc về toàn dân tộc. Và có lẽ, mùa xuân đầu tiên mà người Việt Nam thực sự mong đợi vẫn còn đang ở phía trước.

Như một thói quen, tôi thay vào lời kết cho tùy bút này một bài thơ, vì chỉ có ngôn từ trong thơ mới đủ sức gom lại những ý tưởng trong một bài văn.

 

Mùa Xuân Ước Mơ

Ta nhẹ bước trên đường hoa nước Mỹ,
Nhạc xuân về, nghe tiếng hát mê ly.
Hoa rực rỡ trên cung đường phía trước,
Em thẹn thùng, giọt sương đọng trên mi.

Em đã biết mùa xuân là ngày hội,
Hoa lá xanh tươi, vạn sắc gọi mời.
Xin cất giữ niềm hân hoan mới lạ,
Trong âm thanh, giai điệu ấy ngọt ngào.

Giữa thảo nguyên, đồi hoa vàng gió lộng,
Cảnh xuân về thay áo mới mượt mà.
Và em nữa, tuổi xuân đầy mơ mộng,
Mái tóc cài hoa, hương sắc đậm đà.

Ta vẫn ước xin mùa xuân ở lại,
Cho đời em mãi mãi tuổi xuân xanh.
Ta mong ước, em ơi, đừng buồn nữa,
Cho tình ta hoa nở thắm trên cành.

Xuân vừa đến, còn bao điều muốn nói,
Khi xuân về, lòng tha thiết yêu đời.
Ta thay áo mới, đón xuân trước cửa,
Xuân hạnh phúc, cùng nâng chén rượu mời.

Tùy bút Lê Tuấn

Ban Biên Tập

Hồn Việt Tấy Bắc. 11-04-26